Choroba Scheuermanna – Kluczowe wnioski:
Poniżej znajduje się merytoryczne podsumowanie kluczowych aspektów choroby Scheuermanna:
- Choroba Scheuermanna to młodzieńcza kifoza, która prowadzi do zaokrąglenia pleców i deformacji kręgosłupa, najczęściej u nastolatków, zwłaszcza chłopców; jej objawy mogą być początkowo subtelne lub niezauważalne.
- Główne czynniki ryzyka to predyspozycje genetyczne, wiek dorastania oraz płeć męska; nie ma potwierdzonych dowodów na wpływ aktywności fizycznej czy dźwigania ciężarów na rozwój choroby.
- Leczenie (Terapia): W fazie wzrostu stosuje się intensywną fizjoterapię (metody specyficzne jak Schroth, FITS) oraz gorsetowanie ortopedyczne (gorset Cheneau). Leczenie operacyjne jest ostatecznością.
- Rokowania: Wczesne wykrycie i rehabilitacja w okresie dojrzewania pozwalają zatrzymać deformację. Nieleczona choroba zostawia trwały ślad w postaci deformacji i bólu w wieku dorosłym.
Czym jest choroba Scheuermanna?
W okresie dorastania organizm przechodzi wiele zmian, które mogą wpływać na układ kostno-mięśniowy. Kifoza młodzieńcza, znana również jako choroba Scheuermanna, to schorzenie dotyczące głównie piersiowego odcinka kręgosłupa, choć w niektórych przypadkach obejmuje także odcinek lędźwiowy.
Charakterystyczną cechą tej choroby jest deformacja trzonów kręgów, polegająca na ich sklinowaceniu – zamiast typowego, prostokątnego kształtu, kręgi przyjmują formę klina. W efekcie dochodzi do pogłębienia naturalnej kifozy piersiowej, co prowadzi do powstania tzw. okrągłych pleców lub garbu.
Choroba Scheuermanna najczęściej rozwija się u młodzieży w wieku nastoletnim, a szczególnie narażeni są na nią chłopcy. Proces chorobowy zwykle rozpoczyna się po 13. roku życia i może postępować przez kilka lat, aż do zakończenia wzrostu kostnego. W tym czasie dochodzi do zaburzenia rozwoju kręgów oraz degeneracji ich krawędzi, co skutkuje trwałym zniekształceniem sylwetki i ograniczeniem ruchomości kręgosłupa. Mimo że schorzenie to dotyka około 4–8% dorastającej populacji, często pozostaje niezauważone we wczesnych stadiach ze względu na łagodne objawy lub ich brak.
Przyczyny i czynniki ryzyka choroby Scheuermanna
Etiologia choroby Scheuermanna wciąż pozostaje nie do końca wyjaśniona. Najczęściej wskazuje się na predyspozycje genetyczne – obserwuje się rodzinne występowanie tego schorzenia, co sugeruje, że dziedziczenie może odgrywać istotną rolę w rozwoju deformacji kręgosłupa. Dotychczasowe badania nie potwierdziły jednak jednoznacznego wpływu czynników środowiskowych, takich jak aktywność fizyczna czy uprawianie określonych dyscyplin sportowych, na pojawienie się kifozy młodzieńczej. Mimo popularnych przekonań, nawet intensywne treningi siłowe lub dźwiganie ciężarów nie zostały uznane za bezpośrednią przyczynę tej choroby.
Wśród czynników ryzyka wyróżnia się przede wszystkim wiek dorastania – pierwsze objawy pojawiają się zazwyczaj po 13. roku życia i dotyczą głównie osób w okresie intensywnego wzrostu.
Płeć męska jest bardziej narażona na rozwój choroby Scheuermanna; chłopcy zapadają na nią częściej niż dziewczęta. Dodatkowo, wysoki wzrost może zwiększać ryzyko wystąpienia cięższych postaci deformacji kręgosłupa. Warto pamiętać, że schorzenie to dotyka około 4–8% młodzieży, a jego przebieg bywa bardzo zróżnicowany – od łagodnych zmian po poważniejsze zniekształcenia sylwetki.
Dla rodziców i opiekunów ważne jest zachowanie czujności wobec wszelkich zmian postawy u dzieci i nastolatków. W przypadku podejrzenia nieprawidłowości warto skorzystać z profesjonalnej diagnostyki oraz wsparcia interdyscyplinarnego zespołu specjalistów Galileo Medical. Dzięki nowoczesnym metodom oceny stanu kręgosłupa oraz indywidualnemu podejściu do każdego pacjenta możliwe jest szybkie wdrożenie odpowiednich działań terapeutycznych i edukacyjnych, które pomagają ograniczyć skutki choroby oraz poprawić komfort życia młodych osób.
Objawy choroby Scheuermanna
Początkowe symptomy choroby Scheuermanna bywają subtelne i łatwo je przeoczyć, zwłaszcza w pierwszych fazach rozwoju schorzenia.
Najbardziej charakterystycznym objawem jest stopniowo narastające zniekształcenie sylwetki – plecy stają się wyraźnie zaokrąglone, co określa się mianem „okrągłych pleców” lub garbu. Zmiana ta najczęściej dotyczy odcinka piersiowego kręgosłupa, choć w niektórych przypadkach może obejmować także odcinek lędźwiowy.
Wraz z postępem choroby pojawia się ograniczenie ruchomości kręgosłupa, szczególnie podczas próby prostowania tułowia czy wykonywania skłonów.
Wielu pacjentów doświadcza dolegliwości bólowych, które zwykle mają umiarkowane nasilenie i pojawiają się głównie po dłuższym wysiłku fizycznym lub przy długotrwałym przebywaniu w jednej pozycji. Ból ten często ustępuje w spoczynku i nie jest związany z urazem.
U części osób mogą wystąpić także uczucie zmęczenia mięśni pleców oraz ogólne osłabienie. W cięższych przypadkach, gdy deformacja kręgosłupa jest znaczna, mogą pojawić się objawy neurologiczne, takie jak drętwienie kończyn czy zaburzenia czucia, a także problemy z oddychaniem wynikające z ucisku na klatkę piersiową.
“Mimo że choroba Scheuermanna może prowadzić do widocznych zmian postawy i przewlekłego dyskomfortu, u wielu młodych osób przebiega niemal bezobjawowo. Zdarza się, że deformacja zostaje wykryta przypadkowo podczas rutynowych badań lub diagnostyki wykonywanej z innych powodów. Dlatego tak ważna jest obserwacja postawy dziecka oraz szybka reakcja na wszelkie niepokojące sygnały – im wcześniej zostanie wdrożona odpowiednia terapia, tym większa szansa na ograniczenie trwałych następstw schorzenia.” Dominik Wittich, fizjoterapeuta, Galileo Medical Warszawa Mokotów
Diagnostyka choroby Scheuermanna
Proces rozpoznania choroby Scheuermanna opiera się na kilku etapach, które pozwalają dokładnie ocenić stopień deformacji kręgosłupa oraz wykluczyć inne schorzenia.
Podstawą diagnostyki jest szczegółowy wywiad lekarski, podczas którego specjalista pyta o pojawienie się zmian postawy, dolegliwości bólowe czy ewentualne występowanie podobnych problemów w rodzinie. Następnie przeprowadzane jest badanie fizykalne – lekarz ocenia sylwetkę pacjenta z boku, sprawdza zakres ruchomości kręgosłupa i szuka charakterystycznych objawów, takich jak ograniczenie prostowania tułowia czy obecność garbu.
W celu potwierdzenia diagnozy niezbędne są badania obrazowe. Najczęściej wykonuje się zdjęcie rentgenowskie (RTG) kręgosłupa w projekcji bocznej, które pozwala uwidocznić sklinowacenie trzonów kręgowych oraz stopień pogłębienia kifozy piersiowej.
W przypadkach bardziej zaawansowanych lub nietypowych lekarz może zlecić rezonans magnetyczny (MRI), umożliwiający ocenę struktur miękkich i wykluczenie powikłań neurologicznych. Dzięki tym narzędziom możliwe jest precyzyjne określenie stadium choroby oraz zaplanowanie dalszego postępowania terapeutycznego.
Mimo że wiele przypadków kifozy młodzieńczej przebiega łagodnie, szybkie rozpoznanie i wdrożenie odpowiednich działań znacząco zwiększa szanse na zahamowanie postępu deformacji oraz poprawę jakości życia młodego pacjenta. Regularna obserwacja postawy dziecka i reagowanie na pierwsze symptomy to najlepsza strategia wspierająca zdrowy rozwój układu ruchu.
Leczenie choroby Scheuermanna
Większość przypadków leczy się zachowawczo. Celem jest zatrzymanie progresji deformacji, zmniejszenie bólu i poprawa sylwetki. Kluczowy jest wiek – leczenie jest skuteczne tylko dopóki kręgosłup rośnie i jest plastyczny.
H3: Fizjoterapia specyficzna (Kinezyterapia)
Zwykła „gimnastyka korekcyjna” to za mało. W Galileo Medical stosujemy specjalistyczne metody fizjoterapii dedykowane deformacjom kręgosłupa:
- Metoda Schroth: To trójpłaszczyznowa terapia skolioz i kifoz. Pacjent uczy się „oddechów korekcyjnych”, które od wewnątrz wypychają zapadniętą klatkę piersiową i prostują kręgosłup. Ćwiczenia wykonywane są przed lustrami, z użyciem drabinek i woreczków.
- Metoda FITS (Funkcjonalna Indywidualna Terapia Skolioz): Skupia się na usuwaniu barier mięśniowo-powięziowych, które uniemożliwiają wyprost.
Gorset ortopedyczny (Gorsetowanie)
Gorset jest konieczny, gdy kifoza jest znaczna (zazwyczaj powyżej 45-50 stopni) i pacjent ma jeszcze duży potencjał wzrostowy (niedojrzałość kostna oceniana testem Rissera). Najczęściej stosuje się gorset typu Cheneau lub gorsety ekstensyjne. Gorset wymusza na kręgosłupie wyprost, odciążając przednie kolumny kręgów i pozwalając im rosnąć. Musi być noszony przez większość doby (często 20-22h) aż do zakończenia wzrostu. Jest to trudne psychicznie dla nastolatka, ale daje znakomite efekty strukturalne.
Terapia manualna i masaż
Pełnią rolę wspomagającą. Masaż tkanek głębokich, rozluźnianie mięśniowo-powięziowe klatki piersiowej i przykurczonych mięśni kulszowo-goleniowych pozwala zmniejszyć ból i zwiększyć zakres ruchu, co ułatwia wykonywanie ćwiczeń korekcyjnych. Mobilizacja stawów kręgosłupa (delikatna!) pomaga utrzymać elastyczność.
Ćwiczenia na chorobę Scheuermanna – Co wolno, a czego unikać?
Aktywność fizyczna w chorobie Scheuermanna jest absolutnie kluczowa, ale musi być to aktywność celowana i świadoma. Źle dobrane ćwiczenia mogą nie tylko nie pomóc, ale wręcz przyspieszyć deformację kręgów poprzez zwiększenie nacisku na ich przednie krawędzie. W Galileo Medical kładziemy nacisk na edukację pacjenta (i rodziców) w zakresie higieny ruchu.
Ćwiczenia elongacyjne i otwierające – fundament terapii
Podstawą treningu są ćwiczenia elongacyjne, czyli wydłużające kręgosłup w osi długiej. Wyobraź sobie, że chcesz „urosnąć” i odciągnąć kręgi od siebie. To zmniejsza kompresję na uszkodzone blaszki graniczne.
Drugim filarem są ćwiczenia retrakcyjne (otwierające klatkę piersiową). Ponieważ choroba wymusza zamknięcie klatki i wysunięcie barków do przodu, musimy działać odwrotnie. Zalecamy:
- Rozciąganie mięśni piersiowych: W futrynie drzwi lub na wałku piankowym ułożonym wzdłuż kręgosłupa. Leżenie na wałku przez 5-10 minut dziennie pozwala grawitacji „otworzyć” klatkę.
- Wzmacnianie prostowników grzbietu: Ćwiczenia w leżeniu na brzuchu (np. „pływanie na sucho”, unoszenie tułowia), które aktywują mięśnie przykręgosłupowe w odcinku piersiowym, zmuszając je do walki z kifozą.
- Sporty: Pływanie (zwłaszcza stylem grzbietowym) jest idealne, ponieważ odciąża kręgosłup i wzmacnia mięśnie grzbietu.
Czego unikać na siłowni i WF-ie? Lista zakazów
Pacjent z chorobą Scheuermanna nie jest inwalidą, ale jego kręgosłup ma niższą tolerancję na obciążenia osiowe (pionowe). Jeśli nastolatek chce chodzić na siłownię, musi wyeliminować ćwiczenia kompresyjne:
- Martwy ciąg i przysiady ze sztangą na barkach: To absolutnie zakazane ćwiczenia w fazie wzrostu. Generują one potężny nacisk na trzony kręgów, co przy osłabionych blaszkach granicznych drastycznie przyspiesza klinowacenie.
- Wyciskanie żołnierskie (nad głowę): Również obciąża kręgosłup osiowo.
- Skoki i zeskoki: Sporty generujące duże wstrząsy (np. skoki na twarde podłoże, intensywna akrobatyka, jazda konna w kłusie) mogą powodować mikrourazy.
- Klasyczne „brzuszki”: Zginanie tułowia w przód pogłębia kifozę, czyli utrwala wadę. Zamiast tego należy ćwiczyć „deskę” (plank) lub „dead bug” na stabilizację.
Leczenie operacyjne kifozy młodzieńczej – Wskazania do zabiegu
Operacja kręgosłupa w przebiegu choroby Scheuermanna jest zabiegiem rozległym, obarczonym ryzykiem powikłań, dlatego w Galileo Medical traktujemy ją jako ostateczność. Większość pacjentów (ponad 90%) z powodzeniem leczy się zachowawczo. Istnieją jednak sytuacje, w których skalpel jest jedynym rozwiązaniem, aby zapobiec kalectwu lub ciężkim dolegliwościom w przyszłości.
Kiedy fizjoterapia to za mało?
Decyzję o operacji podejmuje się zazwyczaj, gdy:
- Kąt kifozy przekracza 70-75 stopni: Przy tak dużym skrzywieniu deformacja staje się widoczna nawet w ubraniu, a biomechanika kręgosłupa jest tak zaburzona, że rehabilitacja nie jest w stanie jej skorygować.
- Występuje silny, oporny na leczenie ból: Jeśli ból uniemożliwia normalne funkcjonowanie, sen i naukę, a leki i fizjoterapia nie pomagają przez wiele miesięcy.
- Pojawiają się zaburzenia oddechowe: Skrajna kifoza uciska klatkę piersiową, zmniejszając pojemność życiową płuc i wydolność oddechową.
- Progresja mimo gorsetu: Jeśli mimo noszenia gorsetu wada szybko postępuje.
Na czym polega operacja?
Zabieg nazywa się spondylodezą. Chirurg ortopeda dokonuje korekcji skrzywienia, używając tytanowych śrub, haków i prętów, które mechanicznie prostują kręgosłup. Następnie dokonuje się usztywnienia (fuzji) operowanego odcinka, używając przeszczepów kostnych. Po operacji ten fragment kręgosłupa (zazwyczaj piersiowy) staje się nieruchomy, co jednak nie upośledza znacząco codziennego funkcjonowania, a zapobiega dalszemu zapadaniu się kręgów. Rekonwalescencja jest długa i wymaga intensywnej rehabilitacji.
Choroba Scheuermanna u dorosłych – Następstwa i ból pleców po latach
Choroba Scheuermanna jest z definicji schorzeniem wieku rozwojowego. Aktywny proces martwicy i przebudowy kostnej wygasa samoistnie w momencie zakończenia wzrostu szkieletowego (zazwyczaj ok. 18-20 roku życia). Czy to oznacza, że dorosły pacjent jest zdrowy? Niestety nie. Choroba zostawia po sobie trwały ślad w architekturze kręgosłupa, z którym pacjent musi żyć przez kolejne dekady.
Czy choroba mija?
Proces zapalny ustaje, ale deformacja (klinowaty kształt kręgów) jest nieodwracalna. Dorosły zostaje z tzw. plecami okrągłymi (hiperkifozą). Aby utrzymać pionową postawę i patrzeć przed siebie, kręgosłup musi skompensować to wygięcie w innych miejscach. Najczęściej dochodzi do pogłębienia lordozy lędźwiowej (hiperlordoza) oraz lordozy szyjnej.
Wczesne zmiany zwyrodnieniowe
Zmieniona biomechanika sprawia, że kręgosłup zużywa się znacznie szybciej.
- Odcinek piersiowy: W miejscu kifozy tworzą się mosty kostne i osteofity (spondyloza), co prowadzi do sztywności i bólów między łopatkami.
- Odcinek lędźwiowy i szyjny: To one płacą najwyższą cenę. Ponieważ muszą kompensować sztywność piersiową, są przeciążone. U dorosłych z przebytą chorobą Scheuermanna znacznie częściej i wcześniej (już po 30. roku życia) dochodzi do dyskopatii lędźwiowej, rwy kulszowej czy bolesnych zmian zwyrodnieniowych szyi.
Dlatego dorośli pacjenci wymagają regularnej opieki fizjoterapeutycznej, ukierunkowanej na utrzymanie ruchomości i siły mięśniowej, aby opóźnić proces starzenia się kręgosłupa. Ból w wieku dorosłym jest zazwyczaj bólem przeciążeniowym wynikającym z zaburzonej statyki ciała.
Historia z naszego gabinetu – Nastolatek z „garbem”
Aby zobrazować proces leczenia, przedstawiamy historię 15-letniego Kacpra, pacjenta Galileo Medical.
Pacjent: Kacper, 15 lat, w fazie intensywnego wzrostu (urósł 10 cm w rok).
Problem: Rodzice zauważyli, że syn coraz bardziej się garbi, a jego plecy są „okrągłe” nawet gdy próbuje się wyprostować. Kacper skarżył się na tępy ból między łopatkami po lekcjach i treningach piłki nożnej.
Diagnostyka: W badaniu fizykalnym stwierdzono sztywną kifozę piersiową (brak korekcji w leżeniu) oraz przykurcz mięśni kulszowo-goleniowych i piersiowych. Wykonane zdjęcie RTG potwierdziło diagnozę: widoczne guzki Schmorla, nieregularne blaszki graniczne i sklinowacenie trzech kręgów. Kąt kifozy wynosił 55 stopni.
Plan leczenia:
Ze względu na zaawansowanie wady (granica wskazań do gorsetu), podjęto decyzję o intensywnej, specyficznej fizjoterapii metodą FITS i Schroth (3 razy w tygodniu) oraz ścisłej kontroli za 3 miesiące. Jeśli kąt by się zwiększył, konieczny byłby gorset Cheneau. Kacper otrzymał zakaz wykonywania brzuszków i dźwigania ciężarów na WF-ie. Wdrożono ćwiczenia elongacyjne i derotacyjne w domu (codziennie 20 min).
Efekt:
Kacper wykazał się dużą dojrzałością. Dzięki systematyczności, po 6 miesiącach uzyskano poprawę sylwetki (wzmocnienie mięśni grzbietu, otwarcie klatki), a ból ustąpił całkowicie. Kąt kifozy na kontrolnym RTG ustabilizował się na poziomie 50 stopni i nie postępował. Dzięki ciężkiej pracy na sali rehabilitacyjnej pacjent uniknął noszenia plastikowego gorsetu przez 20 godzin na dobę, co było dla niego największą motywacją.
Podsumowanie
Choroba Scheuermanna to wyzwanie dla nastolatka i jego rodziców. Wymaga czasu, dyscypliny i zaakceptowania faktu, że „garbienie się” to w tym przypadku problem medyczny, a nie behawioralny. Jednak wczesna diagnoza i nowoczesna fizjoterapia dają ogromną szansę na życie bez bólu i z prostą sylwetką. W Galileo Medical oferujemy kompleksową opiekę – od precyzyjnej diagnostyki RTG, przez specjalistyczną rehabilitację, aż po dobór zaopatrzenia ortopedycznego.
Zauważyłeś u dziecka niepokojące objawy?
Nie czekaj, aż kręgosłup przestanie rosnąć.
👉 Umów wizytę w Galileo Medical!
FAQ
Czym jest choroba Scheuermanna — na czym polega i jak ją rozpoznać?
Choroba Scheuermanna polega na jałowej martwicy kręgosłupa, nazywanej też kifoza młodzieńcza, i prowadzi do zniekształcenia kręgosłupa. W przebiegu choroby dochodzi do obniżenia wysokości trzonów kręgowych i powstawania kręgów w kształcie klinów, co powoduje pogłębienie kifozy piersiowej. Scheuermanna występuje najczęściej w okresie wzrostu i choroba rozwija się zwykle w odcinku piersiowym lub piersiowo-lędźwiowym kręgosłupa.
Jakie są przyczyny choroby Scheuermanna i przyczyny i objawy tej choroby?
Przyczyny choroby Scheuermanna nie są jednoznaczne; uważa się, że wpływ mają czynniki genetyczne, zaburzenia procesu kostnienia tkanki kostnej oraz defektu kosmetycznego i narządu ruchu. Przyczyny i objawy choroby Scheuermanna obejmują sztywność pleców, ból nasilający się przy wysiłku, ograniczenie ruchomości i widoczne wpuklenia zawartości krążków międzykręgowych do trzonów kręgów. W niektórych przypadkach może dojść do ucisku struktur rdzenia kręgowego, choć zdarza się to rzadko.
Jak wygląda diagnostyczny proces przy podejrzeniu zespołu Scheuermanna?
Diagnostyczny proces opiera się na badaniu klinicznym i obrazowym: RTG wykazuje typowe zmiany — kręgi w kształcie klinów, obniżenie wysokości trzonów oraz cechy jałowej martwicy kręgosłupa. Dodatkowo oceniane są krzywizny kręgosłupa i ewentualne wpuklenia zawartości krążków międzykręgowych. W przebiegu diagnozy ważne jest ustalenie, czy choroba najczęściej przebiega łagodnie, czy grozi nasileniem objawów lub powikłań w przypadku choroby zaawansowanej.
Na czym polega leczenie choroby Scheuermanna — czym polega leczenie i jakie są opcje?
Leczenie choroby Scheuermanna obejmuje leczenie zachowawcze jako podstawę: ćwiczenia wzmacniające mięśnie pleców, fizjoterapię, korekcyjne gorsety i edukację postawy. W przypadku ciężkich deformacji lub postępującej kifozy młodzieńczej rozważa się leczenie operacyjne. Celem terapii jest zmniejszenie bólu, korekcja krzywizny i ograniczenie dalszego obniżania się ich wysokości oraz zapobieganie wpukleniu zawartości krążków międzykręgowych do trzonów.
Jaki jest przebieg i rokowanie — czy choroba rozwija się dalej i jak zapobiegać nasilaniu objawów?
Choroba rozwija się zazwyczaj w okresie dojrzewania i po zakończeniu wzrostu często stabilizuje się. Występowania choroby Scheuermanna można ograniczyć przez wczesne rozpoznanie i wdrożenie ćwiczeń oraz leczenia zachowawczego. Bez leczenia w niektórych przypadkach choroba może nasilać się, prowadząc do utrwalonej kifozy i defektu kosmetycznego, a rzadko do powikłań związanych z rdzeniem kręgowym. Przyczyny i objawy choroby Scheuermanna oraz odpowiednia terapia pomagają zminimalizować długoterminowe konsekwencje w narządzie ruchu.
Przeczytaj również:
Nerwica a ból kręgosłupa lędźwiowego – Gdy emocje wchodzą w ciało
Ból pleców na dole – Przyczyny, Objawy i Skuteczne Metody Leczenia
Ból pleców tuż nad pośladkami – przyczyny, objawy, leczenie i profilaktyka
Ból palców u nóg od kręgosłupa – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie
Maść na ból pleców i kręgosłupa – jak wybrać i skutecznie stosować preparaty miejscowe?
Choroby ginekologiczne a ból kręgosłupa – przyczyny, objawy i skuteczne leczenie
Ćwiczenia na ból kręgosłupa – skuteczne metody łagodzenia bólu i zasady bezpiecznego treningu
Rodzaje bólu kręgosłupa – Klasyfikacja, Objawy i Diagnostyka Różnicowa
Bibliografia:
Bronek Boszczyk, Tomasz Kotwicki, Choroby kręgosłupa u dzieci i młodzieży, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2018.
Wojciech Kloc, Choroby kręgosłupa. Diagnostyka i leczenie, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2020.
Tomasz Kotwicki, Skoliozy i wady postawy – diagnostyka i leczenie, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2014.
Adam Zborowski (red.), Ortopedia i traumatologia. Podręcznik dla studentów medycyny, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2019.
Jacek Kruczyński (red.), Rehabilitacja medyczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2021.
Jerzy Kiwerski (red.), Rehabilitacja medyczna. Podstawy diagnostyki i terapii, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2016.
