Dyskopatia lędźwiowa a jelita – Kluczowe wnioski:
- Dyskopatia lędźwiowa może powodować nie tylko ból pleców, ale również zaburzenia pracy jelit, takie jak wzdęcia, zaparcia czy biegunki, ze względu na ucisk uszkodzonego dysku na nerwy unerwiające narządy jamy brzusznej.
- Typowe objawy powiązania dyskopatii z problemami jelitowymi to współwystępowanie bólu dolnej części pleców i dolegliwości trawiennych, które nie ustępują mimo leczenia układu pokarmowego – w takich przypadkach warto rozważyć konsultację neurologiczną i diagnostykę kręgosłupa.
- Leczenie dyskopatii lędźwiowej powinno być kompleksowe i obejmować zarówno rehabilitację ruchową oraz terapię manualną, jak i wsparcie dla prawidłowej pracy jelit poprzez odpowiednią dietę i aktywność fizyczną.
- Szybka reakcja na pierwsze objawy oraz współpraca z zespołem specjalistów (lekarz, fizjoterapeuta, dietetyk) zwiększa szanse na skuteczne leczenie i ograniczenie ryzyka przewlekłych powikłań związanych z dyskopatią i zaburzeniami pracy jelit.
Czym jest dyskopatia lędźwiowa i jak wpływa na funkcjonowanie organizmu?
Dyskopatia lędźwiowa to schorzenie krążka międzykręgowego w dolnej części kręgosłupa, które prowadzi do jego degeneracji, pęknięcia lub przemieszczenia.
Najczęściej rozwija się na skutek przewlekłych przeciążeń, nieprawidłowej postawy ciała, urazów lub naturalnych procesów starzenia się organizmu. Objawy mogą być bardzo zróżnicowane – od bólu w okolicy lędźwiowej, przez drętwienie i mrowienie kończyn dolnych, aż po ograniczenie ruchomości czy osłabienie siły mięśniowej. Ból pojawia się najczęściej wtedy, gdy uszkodzony dysk uciska na korzenie nerwowe, prowadząc do stanu zapalnego i podrażnienia struktur nerwowych.
Warto pamiętać, że kręgosłup lędźwiowy pełni kluczową rolę nie tylko w utrzymaniu postawy ciała, ale także w prawidłowym funkcjonowaniu narządów jamy brzusznej. Nerwy wychodzące z tego odcinka unerwiają między innymi jelita, pęcherz moczowy oraz inne struktury układu trawiennego. Zmiany zwyrodnieniowe lub ucisk na korzenie nerwowe mogą więc wpływać nie tylko na układ ruchu, ale również powodować zaburzenia pracy jelit – takie jak wzdęcia, zaparcia czy nawet biegunki. Mechanizm ten tłumaczy, dlaczego objawy dyskopatii mogą wykraczać poza sam ból pleców i obejmować także dolegliwości ze strony układu pokarmowego.
“Współczesna wiedza medyczna podkreśla ścisłe powiązania pomiędzy zdrowiem kręgosłupa a funkcjonowaniem innych układów ciała. Nieleczona dyskopatia lędźwiowa może prowadzić do przewlekłych stanów zapalnych, zaburzeń czucia czy problemów z kontrolą oddawania moczu i stolca. Dlatego tak istotne jest szybkie rozpoznanie przyczyn bólu oraz wdrożenie odpowiedniej terapii – nie tylko dla poprawy komfortu życia, ale również dla ochrony prawidłowej pracy narządów wewnętrznych.” Dariusz Straszewski, fizjoterapueta, Galileo Medical Warszawa Mokotów
Powiązania między dyskopatią lędźwiową a pracą jelit
Nie każdy zdaje sobie sprawę, że kręgosłup lędźwiowy i układ trawienny są ze sobą ściśle powiązane zarówno anatomicznie, jak i neurologicznie.
Nerwy wychodzące z dolnej części kręgosłupa unerwiają nie tylko mięśnie i skórę kończyn dolnych, ale również narządy jamy brzusznej – w tym jelita. Gdy dochodzi do zmian dyskopatycznych, takich jak przepuklina czy wypuklina krążka międzykręgowego, ucisk na korzenie nerwowe może zaburzać prawidłową komunikację pomiędzy układem nerwowym a przewodem pokarmowym. W efekcie pojawiają się nie tylko dolegliwości bólowe w okolicy lędźwiowej, ale także objawy ze strony jelit.
Zaburzenia pracy jelit mogą manifestować się w różnorodny sposób – od wzdęć, przez zaparcia, aż po biegunki czy uczucie niepełnego wypróżnienia. Mechanizm ten wynika z faktu, że podrażnione lub uciśnięte nerwy przekazują nieprawidłowe sygnały do mięśni gładkich jelit oraz innych narządów jamy brzusznej.
Dodatkowo, przewlekły ból pleców często prowadzi do wzmożonego napięcia mięśniowego w obrębie brzucha i miednicy, co może nasilać objawy trawienne. Warto pamiętać, że promieniowanie bólu z kręgosłupa na narządy wewnętrzne jest zjawiskiem dobrze udokumentowanym – czasem pierwszym sygnałem problemów z krążkiem międzykręgowym mogą być właśnie nietypowe dolegliwości żołądkowo-jelitowe.
Mając świadomość tych powiązań, łatwiej zauważyć, że objawy dyskopatii lędźwiowej mogą wykraczać poza klasyczny ból pleców. W przypadku współistnienia dolegliwości ze strony układu trawiennego warto rozważyć konsultację ze specjalistą, który spojrzy na problem całościowo i zaproponuje odpowiednią diagnostykę oraz terapię.
Jak rozpoznać, czy dolegliwości jelitowe mają związek z dyskopatią?
Rozpoznanie, czy dolegliwości jelitowe mają związek z problemami w odcinku lędźwiowym kręgosłupa, bywa wyzwaniem nawet dla doświadczonych specjalistów.
Warto zwrócić uwagę na sytuacje, w których objawy ze strony przewodu pokarmowego – takie jak wzdęcia, zaparcia, biegunki czy uczucie niepełnego wypróżnienia – pojawiają się równocześnie z bólem dolnej części pleców lub nasilają się podczas wzmożonego napięcia mięśniowego.
Charakterystyczne jest także promieniowanie bólu do kończyn dolnych oraz występowanie zaburzeń czucia lub osłabienia siły mięśniowej. Jeśli objawy trawienne nie ustępują mimo stosowania standardowych metod leczenia układu pokarmowego, warto rozważyć powiązanie ich z dysfunkcją kręgosłupa.
Typowe objawy współistniejące to m.in. przewlekły ból lędźwiowy połączony z okresowymi problemami żołądkowo-jelitowymi, a także uczucie napięcia w okolicy brzucha i trudności w oddawaniu stolca.
Zdarza się również, że pacjenci zgłaszają nietypowe symptomy – np. częstsze parcie na mocz lub zaburzenia pracy pęcherza – które mogą wynikać z ucisku struktur nerwowych unerwiających zarówno jelita, jak i inne narządy jamy brzusznej. W takich przypadkach istotna jest konsultacja lekarska oraz diagnostyka różnicowa, obejmująca badania obrazowe (np. rezonans magnetyczny kręgosłupa) i ocenę funkcji neurologicznych.
Zanim zostanie postawiona ostateczna diagnoza, warto prowadzić dziennik objawów i zwracać uwagę na zależność między nasileniem dolegliwości a aktywnością fizyczną czy zmianą pozycji ciała. W oczekiwaniu na wizytę u specjalisty można zadbać o łagodną dietę wspierającą pracę jelit oraz unikać długotrwałego przebywania w jednej pozycji. Takie podejście pozwala szybciej wychwycić ewentualne powiązania między układem ruchu a trawieniem i skierować leczenie na właściwe tory.
Zespół Ogona Końskiego – gdy dyskopatia lędźwiowa odcina kontrolę nad jelitami
Omawiając temat dyskopatia lędźwiowa a jelita, nie sposób pominąć najgroźniejszego powikłania, które jest stanem bezpośredniego zagrożenia zdrowia i wymaga natychmiastowej interwencji chirurgicznej.
Masywna przepuklina lędźwiowa a nietrzymanie stolca
Rdzeń kręgowy kończy się na poziomie L1/L2, przechodząc w wiązkę korzeni nerwowych zwaną „ogonem końskim”. Nerwy te odpowiadają m.in. za unerwienie pęcherza moczowego, odbytnicy i narządów płciowych.
Jeśli dojdzie do masywnej, centralnej przepukliny dysku (najczęściej L4/L5 lub L5/S1), która zablokuje cały kanał kręgowy, nerwy te zostaną zmiażdżone. Skutkiem jest utrata kontroli nad zwieraczami. Pacjent może nie czuć parcia na stolec lub, co gorsza, mimowolnie oddawać kał (nietrzymanie stolca).
Czerwone flagi: Zaburzenia czucia w okolicy odbytu
Najbardziej charakterystycznym objawem Zespołu Ogona Końskiego jest tzw. znieczulenie siodłowe. Pacjent traci czucie w tych obszarach ciała, które dotykałyby siodła podczas jazdy konnej: wewnętrzna strona ud, krocze, okolice odbytu i genitaliów. Pacjent może np. nie czuć papieru toaletowego podczas podcierania się. Często towarzyszy temu zatrzymanie moczu (pełny pęcherz, którego nie można opróżnić) lub nietrzymanie moczu z przepełnienia.
Dlaczego wymagana jest natychmiastowa operacja?
Nerwy ogona końskiego są bardzo wrażliwe na niedokrwienie i ucisk. Jeśli dekompresja (operacyjne usunięcie przepukliny) nie nastąpi w ciągu 24-48 godzin od wystąpienia objawów, uszkodzenia mogą stać się nieodwracalne. Pacjent może do końca życia borykać się z koniecznością używania pieluchomajtek, cewnikowania i impotencją. Dlatego każdy nagły problem z jelitami przy bólu pleców wymaga wizyty na SOR.
Czy chore jelita mogą powodować objawy podobne do dyskopatii lędźwiowej?
Zależność działa w obie strony. Często pacjent trafia do ortopedy, a powinien do gastrologa.
Zespół Jelita Drażliwego (IBS) a ból pleców
Pacjenci z IBS bardzo często skarżą się na ból lędźwi. Mechanizm jest prosty: wzdęcia i gazy zwiększają ciśnienie wewnątrz jamy brzusznej (Intra-Abdominal Pressure). To ciśnienie napiera na kręgosłup od przodu, wypychając go i pogłębiając lordozę lędźwiową. Mięśnie przykręgosłupowe muszą kontrować tę siłę, co prowadzi do ich chronicznego napięcia i bólu, który do złudzenia przypomina dyskopatię.
Mięsień biodrowo-lędźwiowy (Psoas) – anatomiczny most
Mięsień lędźwiowy większy (Psoas) leży głęboko w brzuchu, tuż za jelitami i nerkami. Jest jedynym mięśniem łączącym kręgosłup z nogami. Każdy stan zapalny jelit (np. w chorobie Leśniowskiego-Crohna, IBS, zapaleniu uchyłków) drażni sąsiadujący mięsień Psoas. Mięsień ten reaguje przykurczem. Skrócony Psoas pociąga kręgi lędźwiowe, powodując ból, sztywność i trudności z wyprostem.
Odruch trzewno-somatyczny
To zjawisko neurologiczne, w którym mózg interpretuje ból z narządu wewnętrznego jako ból mięśnia lub skóry.
- Zapalenie jelita grubego może rzutować ból do dolnego odcinka pleców i stawów krzyżowo-biodrowych.
- Problemy z esicą (lewa strona) często dają ból lewego talerza biodrowego i lędźwi, imitując lewostronną rwę kulszową.
Leczenie dyskopatii lędźwiowej i problemów jelitowych
Gdy problem jest złożony, rehabilitacja musi obejmować brzuch. W Galileo Medical stosujemy unikalne podejście łączące ortopedię z osteopatią wisceralną.
Na czym polega terapia wisceralna (masaż narządów)?
To delikatna praca manualna na jamie brzusznej. Terapeuta nie „ugniata” jelit, ale nasłuchuje napięć w powięziach i krezkach, które trzymają narządy. Poprzez subtelne ruchy uwalnia te napięcia, przywracając jelitom ich naturalną ruchomość (motylność). Gdy krezka jelita przestaje „ciągnąć” kręgosłup od przodu, ból pleców ustępuje, a perystaltyka wraca do normy.
Uwalnianie mięśnia lędźwiowego i przepony
Terapeuta pracuje nad rozluźnieniem mięśnia biodrowo-lędźwiowego (często przez brzuch) oraz przepony. Przepona działa jak pompa limfatyczna dla brzucha. Jej odblokowanie poprawia ukrwienie jelit i zmniejsza ciśnienie w jamie brzusznej, co odciąża dyski lędźwiowe.
Dieta przeciwzapalna
Wspieramy leczenie dietoterapią. Dieta bogata w kwasy Omega-3, antyoksydanty i błonnik, a uboga w cukier i przetworzoną żywność, zmniejsza ogólnoustrojowy stan zapalny. Pomaga to w gojeniu się dysku (resorpcji przepukliny) oraz regeneracji błony śluzowej jelit zniszczonej lekami.
Leki na dyskopatię lędźwiową a kondycja jelit – skutki uboczne farmakoterapii
Często to nie sama dyskopatia niszczy jelita, ale leki, które pacjenci przyjmują garściami, by uśmierzyć ból. Farmakoterapia w bólach kręgosłupa jest „bronią obosieczną” dla układu pokarmowego.
Niesteroidowe Leki Przeciwzapalne (NLPZ) a uszkodzenia bariery jelitowej
Leki takie jak ibuprofen, ketoprofen (Ketonal), diklofenak czy naproksen są podstawą leczenia bólu pleców. Ich mechanizm polega na blokowaniu enzymów COX. Niestety, te same enzymy są potrzebne do produkcji ochronnego śluzu w żołądku i jelitach oraz do regeneracji ich błony śluzowej.
Długotrwałe stosowanie NLPZ prowadzi do:
- Gastropatii: Nadżerek i wrzodów żołądka.
- Enteropatii NLPZ: Uszkodzenia jelita cienkiego, zwiększenia jego przepuszczalności („cieknące jelito”) i przewlekłych stanów zapalnych, co objawia się bólami brzucha, biegunkami i krwawieniami utajonymi.
Opioidy w leczeniu dyskopatii a zaparcia
W silnych bólach lekarze przepisują tramadol, kodeinę czy oksykodon. Jednym z najczęstszych skutków ubocznych opioidów są silne zaparcia (OIC – Opioid-Induced Constipation). Opioidy paraliżują ruchy perystaltyczne jelit i wysuszają treść jelitową. Dla pacjenta z bólem kręgosłupa to koszmar – zaparcie zwiększa ciśnienie w brzuchu, co nasila ból pleców, a próba parcia jest torturą.
Leki osłonowe (IPP) a ryzyko SIBO
Aby chronić żołądek przed NLPZ, pacjenci biorą leki osłonowe (Inhibitory Pompy Protonowej – np. omeprazol). Zmniejszają one kwasowość w żołądku. Jednak kwas solny jest naturalną barierą dla bakterii. Jego brak sprawia, że bakterie mogą kolonizować jelito cienkie, prowadząc do SIBO (przerostu flory bakteryjnej). SIBO objawia się potężnymi wzdęciami, które… mechanicznie wypychają kręgosłup lędźwiowy i nasilają ból pleców.
Znaczenie diety i stylu życia w profilaktyce oraz wspomaganiu leczenia dyskopatii i problemów jelitowych
Odpowiednia dieta oraz styl życia mają istotny wpływ na łagodzenie objawów zarówno ze strony kręgosłupa, jak i układu pokarmowego. W przypadku osób zmagających się z dolegliwościami lędźwiowymi i problemami jelitowymi, zaleca się stosowanie lekkostrawnych posiłków, które nie obciążają przewodu pokarmowego. Dieta powinna być oparta na chudym mięsie, nabiale, oczyszczonych produktach zbożowych o niskiej zawartości błonnika oraz warzywach i owocach niewywołujących wzdęć. Warto ograniczyć spożycie smażonych potraw, roślin strączkowych czy produktów wysoko przetworzonych, które mogą nasilać wzdęcia i dyskomfort w obrębie jamy brzusznej.
Nie bez znaczenia pozostaje regularna aktywność fizyczna. Nawet umiarkowany ruch – taki jak jazda na rowerze, pływanie czy codzienne spacery – wspiera prawidłową pracę mięśni przykręgosłupowych oraz poprawia motorykę jelit. Ćwiczenia wzmacniające i rozciągające pomagają utrzymać właściwe napięcie mięśniowe oraz zapobiegają przeciążeniom kręgosłupa. Dodatkowo, aktywność fizyczna korzystnie wpływa na perystaltykę jelit, co może zmniejszać ryzyko zaparć i innych zaburzeń trawiennych. Należy jednak unikać nadmiernego forsowania organizmu – szczególnie w okresie zaostrzenia bólu lub przy braku wcześniejszego przygotowania ruchowego.
W codziennych nawykach warto zwrócić uwagę na ergonomię pracy, częste zmiany pozycji ciała oraz świadome rozluźnianie mięśni poprzez techniki relaksacyjne lub oddechowe. Picie odpowiedniej ilości wody i stosowanie naparów ziołowych (np. koper włoski, kminek) może dodatkowo wspierać funkcjonowanie przewodu pokarmowego. Takie kompleksowe podejście do diety i stylu życia pozwala nie tylko łagodzić objawy dyskopatii lędźwiowej i problemów jelitowych, ale także skutecznie zapobiegać ich nawrotom.
Historia pacjenta: Dyskopatia lędźwiowa a jelita – Case Study
Teoria w praktyce. Oto przypadek Pana Marka, który pokazuje siłę połączenia „plecy-brzuch”.
Pacjent: Marek, 45 lat, kierowca zawodowy.
Objawy: Przewlekły, tępy ból dolnego odcinka kręgosłupa (L4-L5), trwający od 2 lat. Ból nasilał się po posiłkach i w pozycji siedzącej. Marek cierpiał też na silne wzdęcia i naprzemienne zaparcia/biegunki.
Dotychczasowe leczenie: Leczył się u ortopedy („zwyrodnienia”), brał leki NLPZ (które nasilały bóle brzucha) i chodził na masaż pleców, który pomagał tylko na chwilę.
Diagnoza w Galileo Medical: Fizjoterapeuta zauważył, że brzuch pacjenta jest twardy i bolesny. Testy funkcjonalne wykazały ograniczenie ruchomości kręgosłupa wywołane napięciem krezki jelita cienkiego oraz przykurczem mięśnia lędźwiowego. MRI wykazało jedynie niewielkie wypukliny.
Terapia:
- Odstawienie doustnych NLPZ na rzecz maści i fizykoterapii (laser).
- Seria zabiegów terapii wisceralnej (rozluźnianie jelit i krezki).
- Wprowadzenie probiotykoterapii celowanej i diety low-FODMAP (na wzdęcia).
Efekt: Po 4 wizytach wzdęcia ustąpiły, a ból pleców zmniejszył się o 80%. Po 2 miesiącach Marek zapomniał o dolegliwościach. Okazało się, że jego kręgosłup był „ofiarą” chorych jelit i siedzącego trybu życia.
Podsumowanie
Relacja dyskopatia lędźwiowa a jelita jest dwukierunkowa i nierozerwalna. Ból pleców może niszczyć trawienie (przez stres i leki), a chore jelita mogą niszczyć kręgosłup (przez napięcia mechaniczne). Jeśli leczenie ortopedyczne nie przynosi skutków, a Ty cierpisz na problemy gastryczne – czas spojrzeć na problem szerzej. W Galileo Medical oferujemy kompleksowe podejście, które łączy fizjoterapię, terapię wisceralną i diagnostykę, aby uwolnić Cię od bólu – zarówno tego w plecach, jak i w brzuchu.
Czujesz, że Twój brzuch i plecy są ze sobą powiązane?
Masz rację. Pomożemy Ci to naprawić.
👉 Umów wizytę w Galileo Medical!
Dyskopatia lędźwiowa a jelita – FAQ
Czy dyskopatia lędźwiowa może powodować ból związany z jelitami i odwrotnie?
Dyskopatia lędźwiowa to schorzenie kręgosłupa, szczególnie w odcinku lędźwiowym, które może powodować ucisk na struktury kręgosłupa i receptorów bólowych. Zaburzenia jelit lub choroby jelit mogą dawać symptomy, które imitują ból kręgosłupa — tzw. jelita a ból kręgosłupa — przez odruchy wiscero-somatyczne. W praktyce ból odczuwany w okolicy kręgosłupa może mieć podłoże kręgosłupowe lub jelitowe, dlatego przy współistnieniu dolegliwości warto skonsultować oba układy.
Jakie są typowe objawy dyskopatii lędźwiowej i jak je rozróżnić od bólu z jelit?
Dyskopatia lędźwiowa – objawy to ból w dole pleców, promieniowanie do kończyny dolnej, objawy neurologiczne (np. drętwienie, osłabienie) oraz przykurcze mięśniowe i napięcia mięśni prostownika grzbietu. Ból w dolnej części brzucha czy dolegliwości jelitowe zwykle wiążą się z zaburzeniami jelit, bólami kolkowymi lub zmianami rytmu wypróżnień. Jeśli ból kręgosłupa związany jest z objawami ze strony jelit (np. biegunka, wzdęcia), należy rozważyć współistnienie choroby jelita grubego lub innych chorobowych procesów i skonsultować specjalistę.
W jaki sposób napięcia mięśni brzucha i pleców oraz napięcia mięśni wpływają na dolegliwości?
Napięcia mięśni brzucha i pleców oraz przykurcze mięśniowe mogą pogłębiać ból w dole pleców i ból w dolnej części kręgosłupa. Napięcia mięśni, w tym prostownika grzbietu i mięśnia oddechowego, zaburzają mechanikę odcinka lędźwiowego i mogą powodować ból odczuwany w okolicy kręgosłupa. Dodatkowo zaburzenia jelit wpływają na napięcie w obrębie kręgosłupa poprzez odruchy wiscero-somatyczne, co może powodować nasilenie objawów dyskopatii.
Kiedy trzeba skonsultować się ze specjalistą i jakie badania są przydatne?
Jeżeli bólowi kręgosłupa towarzyszą objawy neurologiczne, uporczywe zaburzenia jelit, gorączka lub ból, który nie ustępuje mimo leczenia, należy jak najszybciej skonsultować neurologa lub chirurga kręgosłupa oraz gastroenterologa. W diagnostyce pomocne są badania obrazowe (MRI dla struktur kręgosłupa), badania laboratoryjne i endoskopia w przypadku podejrzenia choroby jelit. W przypadku dyskopatii odcinka lędźwiowego istotne jest wykluczenie, czy dysk nie powoduje ucisku na korzenie nerwowe.
Jakie są możliwości leczenia i rehabilitacji przy współistnieniu dyskopatii i problemów jelitowych?
Leczenie obejmuje farmakoterapię (w tym leki z grupy przeciwbólowych i przeciwzapalnych według wskazań), fizjoterapię i rehabilitację kręgosłupa z pracą nad mięśniami brzucha i prostownikiem grzbietu, technikami rozluźniania napięć mięśni oraz terapią oddechową. W przypadku choroby jelit prowadzonej równolegle celem jest poprawa zdrowia jelit, zmniejszenie zaburzeń jelit i objawów, aby nie powodować dodatkowego napięcia w obrębie kręgosłupa. Czasami konieczne są zabiegi chirurgiczne, gdy dyskopatia powoduje znaczący ucisk i objawy neurologiczne. Skonsultować plan leczenia powinien multidyscyplinarny zespół, tak by pozbyć się bólu i przywrócić funkcję.
Przeczytaj również:
Nerwica a ból kręgosłupa lędźwiowego – Gdy emocje wchodzą w ciało
Ból palców u nóg od kręgosłupa – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie
Ćwiczenia na ból kręgosłupa – skuteczne metody łagodzenia bólu i zasady bezpiecznego treningu
Rodzaje bólu kręgosłupa – Klasyfikacja, Objawy i Diagnostyka Różnicowa
Choroba Scheuermanna – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie kifozy młodzieńczej
Ćwiczenia na lumbago – skuteczne sposoby na ból dolnej części pleców
Dyskopatia lędźwiowa – Objawy, Etapy i Nowoczesne Leczenie
Dyskopatia lędźwiowa a ból nóg – przyczyny, objawy, diagnostyka i skuteczne leczenie
Bibliografia:
Brukner, P., & Khan, K. (2017). Brukner & Khan’s Clinical Sports Medicine. McGraw-Hill Education.
Jarmundowicz, W. (red.). (2019). Choroby kręgosłupa. Diagnostyka i leczenie. PZWL.
Kosmala, M., & Słowińska, I. (2021). Kręgosłup – praktyczny poradnik dla każdego. Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
Guyton, A.C., & Hall, J.E. (2020). Podstawy fizjologii medycznej. Elsevier Urban & Partner.
Banaszkiewicz, A., & Walkowiak, J. (2018). Gastroenterologia dziecięca i dorosłych. Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
Sims, J., & Smith, T. (2018). The Gut-Brain Connection: How Understanding the Connection Between Your Gut and Brain Can Help You Improve Your Health. Rockridge Press.
Kaptchuk, T.J. (2000). The Web That Has No Weaver: Understanding Chinese Medicine. McGraw-Hill Education.
O’Sullivan, S.B., & Schmitz, T.J. (2016). Physical Rehabilitation. F.A. Davis Company.
